Skip Navigation

National Geographic Society This program is distributed in the U.S. and Canada by National Geographic and EHD. [learn more]

Multilingual Illustrated DVD [Tutorial]

The Biology of Prenatal Development




प्रसूतिपूर्व विकासाचे जीवशास्त्र

.मराठ [Marathi]


 
Download English PDF  Download Spanish PDF  Download French PDF  What is PDF?
 

Chapter 1   Introduction

एकपेशीय मानवी बिजांड ज्या गतिमान प्रक्रियेद्वारा 100 खरबपेशींचे विकसीत शरीर होते ही कदाचित निसर्गाची सर्वाधिक वैशिष्ट्यपूर्ण प्रक्रिया आहे.

संशोधकांना आता माहित आहे की पूर्ण विकसीत शरीराद्वारा केल्या जाणाया नित्याच्या अनेक क्रिया बहुतेक वेळा जन्माच्या खूप आधी, गर्भावस्थेच्या दरम्यान स्थापित होतात.

जन्मपूर्व विकासाचा कालावधी पूर्वतयारीया काळ मानला जातो ज्याचे दरम्यान विकसनशील मनुष्य जन्मानंतरच्या अस्तित्वाकरीता अनेक संस्था प्राप्त करतो आणि आवश्यक कौशल्यांचा सराव करतो.

Chapter 2   Terminology

गर्भधानापासून अथवा लैंगीक संबंधा पासून मोजली असता जन्मापर्यन्त मनुष्याची गर्भावस्था ढोबळमानाने ३८ आठवडयाची असते.

गर्भधानानंतरच्या प्रथम ८ आठवडयाचे दरम्यान विकसनशील मानवी शरीरास भ्रुण म्हणतात ज्याचा अर्थ 'आंत वाढणारा' असा होतो. भ्रुण अवस्थेचा काल म्हटला जाणार्या ह्या, कालावधीत शरीरातील अधिकतर मुख्य संस्था निर्माण होतात.

८ आठवडयांच्या पूर्तीपासून गर्भावस्थेच्या शेवटापर्यन्त विकसनशील मानवी शरीरास गर्भस्थ शिशु म्हणतात ज्याचा अर्थ न जन्मलेले तान्हुले असा आहे. गर्भावस्थेच्या या कालवधीत, शरीर विकसीत होते आणि त्यातील संस्था काम करण्यास सुरवात करतात.

सर्व गर्भावस्थीय व भ्रुणाच्या अवस्थांचे वर्णन या कार्यक्रमात गर्भधानानंतरच्या कालावधीच्या संदर्भात केले आहे.

The Embryonic Period (The First 8 Weeks)

Embryonic Development: The First 4 Weeks

Chapter 3   Fertilization

जीवशास्त्राच्या दृष्टिकोनातून मनुष्याचा विकास गर्भधानापासून सुक होतो जेंव्हा एक स्त्री व एक पुरुष पुनरूत्पादक पेशींच्या संयोगातुन आपल्या २३ गुणसुत्रांचे मिलन करतो.

स्त्रीच्या पुनरुत्पादक पेशींन्या सामान्यतः अंडे म्हणतात परंतु योग्य शब्द जनकाणु आहे.

त्याचप्रमाणे पुरुषाच्या पुनरुत्पादक पेशींना सर्वत्र "विर्य" म्हणतात जाते परंतु अधिक उचित शब्द शुक्राणु आहे.

स्त्रीच्या अंडकोषातून जनकाणु सोडण्याच्या डिम्बोत्सर्ग नावाच्या प्रक्रीयेनंतर गर्भाशयाच्या फॉलोपिअन टयूब नावाच्या नलिकेत शुक्राणु व जनकाणु एकत्र होतात ज्यांना सामान्यतः म्हणतात.

गर्भाशयाच्या नलिका स्त्रीच्या अंडकोषाला तीच्या गर्भाशयाशी जोडतात

निष्पादित एकपेशीय गर्भास बीजांड म्हणतात याचाअर्थ ''संयुक्त वा एक साथ जोडलेले'' असा होतो.

Chapter 4   DNA, Cell Division, and Early Pregnancy Factor (EPF)

बीजांडाचे ४६ गुणसुत्र नवजाताच्या पूर्ण अनुवांशिक नकाशाच्या अद्वितीय प्रथम संस्करणाचे प्रतिनिधित्व करतात. ही श्रेष्ठ योजना डि.एन.ए. नावाच्या घट्ट वक्र परमाणुत असते. त्यांच्यात संपूर्ण शरीराच्या विकासाच्या सुचना असतात.

डि.एन.ए. परमाणु पिळदार शिडीप्रमाणे असतात ज्यांना डबल हेलिक्स म्हटले जाते. शिडीचे दांडे संयुक्त परमाणुंनी बनलेले असतात ज्यांना गुनाइन सायटोसीन, अडेनीन आणि थायमाइन म्हणतात.

गुनाइन फक्त सायटोसीन बरोबर आणि अडेनीन थायमाइन बरोबर संयुक्तहोते. प्रत्येक मानवीपेशीत ठोबळमानाने अशा ३० अरब मूल जोड्यां असतात.

एका पेशीच्या डि.एन.ए. मधे भरपूर माहिती असते केवल प्रत्येक मूल तत्वाचे प्रथम अक्षराची सूची करत जर ती छापील शब्दात लिहिली तर पुस्तकाच्या १५ लाख पानांची गरज पडेल !

जर एका टोकापासून दुसया टोकापर्यन्त मांडली तर एका मानवी पेशीतील डि.एन.ए. ची लांबी ३ १/३ फूट किंवा १ मिटर असते.

जर आपण प्रौढ़ व्यक्तिच्या १०० खरब पेशीतील सर्व डि.एन.ए. उलगडू शकलो तर ते ६३ अरब मैल लांब पसरेल. ही लांबी पृथ्वीपासून सूर्यापर्यन्त आणि परतीच्या एकूण अंतराच्या ३४० पट आहे.

ढोबळ मानाने गर्भधानानंतर २४ ते ३० तासांनंतर बिजांडातील प्रथम पेशी विभाजन पूर्ण होते. मायटोसीनच्या प्रक्रियेद्वारा एक पेशी दोन पेशीत आणि या प्रमाणे दोन पेशी चारपेशीत विभाजित होतात.

गर्भधानानंतर २४ ते ४८ तासांनी आईच्या रक्तात ''प्रारंभिक गर्भावस्थेचे घटक'' असलेलया हारमोनच्या उपस्थिती द्वारा गर्भावस्थेचे निदान करता येते.

Chapter 5   Early Stages (Morula and Blastocyst) and Stem Cells

गर्भधानानंतर ३ ते ४ दिवसात गर्भाच्या विभाजित पेशी वर्तुळाकार धारण करतात आणि मग गर्भाला मोरुला (भ्रुण) म्हणतात.

४ ते ५ दिवसात या पेशींच्या गोळयात एक पोकळी निर्माण होते आणि यानंतर गर्भास वलास्टोसीस्ट म्हणतात.

क्लास्टोसीस्ट मधील पेशींना अंतस्थ पेशी द्रव्य म्हटले जाते ज्या पासून मस्तक, धड़ व विकसनशील मानवाकरिता महत्वाचे अन्य अवयव निर्माण होतात.

अंतस्थ पेशी द्रव्यामधील पेशींना गर्भीय स्टेम पेशी म्हटले जाते कारण मानवी देहात असणार्या २०० पेक्षा जास्त प्रकारच्या पेशी निर्माण करण्याची त्यांच्यात क्षमता असते.

Chapter 6   1 to 1½ Weeks: Implantation and Human Chorionic Gonadotropin (hCG)

गर्भाशयाच्या नलिकांत सरकल्यानंतर प्रारंभिक गर्भ आईच्या गर्भाशयाच्या आतील बाजुवर स्वतः स्थापित होतो. ही गर्भारोपण प्रक्रिया ६ दिवसात शुरू होते आणि गर्भाधानानंतर १० ते १२ दिवसांत पूर्ण होते.

वाढत्या गर्भाच्या पेशी सुमन कोरीओनीक गोन्डोट्रोपिन नावाच्या हरमोनची अथवा बहुतेक गर्भावस्था परिक्षणात आढळणारा पदार्थ एचसीजी निर्मिती करण्यास सुरवात करतात.

गर्भावस्था जारी राखण्याकरीता आईच्या हारमोनसना एचसीजी सामान्य मासिक पाळी थांबवण्या साठी प्रेरित करते.

Chapter 7   The Placenta and Umbilical Cord

गर्भारोपणानंतर ब्लास्टोसीस्टच्या परिधाच्या पेशी नाळेच्या निर्मितीस प्रारंभ करतात जी आईच्या आणि गर्भाच्या रक्ताभिसरण संस्थे मधे मध्यस्थ म्हणून कार्य करते.

नाळ मातृक प्राणवायु, पोषकतत्वे अंतर्स्त्राव आणि औषधी वाढत्या गर्भाला पोहचविते, सर्व मलमूत्र दूर करते आणि आईच्या रक्ताला भ्रुण व गर्भाच्या रक्तात मिसळण्यापासून रोखते.

नाल हारमोनस सुद्धा निर्माण करते आणि भ्रुण व गर्भाचे शारीरिक तापमान आईच्या शारीरिक तापमानापेक्षा किंचित जास्त राखते.

नाळ विकसनशील गर्भाशी गर्भनलीके द्वारा संपर्क राखते.

नाळेच्या जीवन संरक्षक क्षमता आधुनिक हॉस्पीटलमधील सघन चिकित्सा कक्षाच्या क्षमतेशी प्रतिस्पर्धा करतात.

Chapter 8   Nutrition and Protection

एक आठवडयानंतर, अंतस्थ पेशी पिंडाच्या पेशी हाईपोब्लास्ट आणि एपीब्लास्ट नावांचे दोन आवरण-स्तर निर्माण करतात.

हाईपोब्लास्ट चर्बीयुक्त आवरण निर्माण करतो आई प्रारंभिक गर्भाला पोषकतत्वांच्या पुरवठा ज्या संरचनाद्वारा करते त्यापैकी ते एक आहे.

एपीब्लास्टच्या पेशी अम्नीऑन नावाचे गर्भावरण निर्माण करतात, ज्यामधे भ्रुण व नंतर गर्भस्थ शिशु जन्मापर्यंत वाढतात.

Chapter 9   2 to 4 Weeks: Germ Layers and Organ Formation

ढोबळमानाने 2 1/2 आठवड्यापर्यन्त एपीब्लास्ट तीन विशेष पेशी-आवरण, निर्माण करतो ज्यास एक्टोडर्म, एंडोडर्म, आणि मेसोडर्म म्हणतात.

एक्टोडर्मपासून अगणित संरचना निर्माण होतात ज्यात मेंदू, मज्जारज्जु, मज्जातंतु, त्वचा, नखे, आणि केसांचा समावेश आहे.

एन्डोडर्म श्वसनसंस्थेच्या आतील मृदू त्वचा पचनसंस्थेचा मार्ग आणि यकृत व स्वादुपिंडासारख्या प्रमुख अवयवांच्या संरचनांची निर्मीती करते

मेसोडर्म हृदयाची किडनी हाडे, मृदूअस्थि स्नायु रक्तपेशी आणि अन्य संरचनांची निर्मिती करते.

तीन आठवडयानंतर मेन्दू तीन प्राथमिक हिश्शयात विभाजित होतो ज्यांना अग्रमेंदू मध्यमेन्दू आणि मागीलमेन्दू म्हणतात.

श्वसन आणि पचनसंस्थेचा विकास सुरू असतो.

प्रथम रक्तपेशी चर्बीयुक्त आवरणत प्रकट होतात गर्भाच्या संपूर्ण शरीरात रक्तवाहिन्या स्थापित होतात आणि जवळजवळ लगेचच.

नलिकेच्या आकाराचे हृदय उभरते भराभर वाढणारे हृदय आंत मुडपते आणि त्यांत स्वतंत्र कप्पे विकसीत होण्यास सुरवात होते.

फलिती करणाचे पाठोपाठ तीन आठवडे आणि एक दिवसानंतर हृदयाचे स्पंदन होण्यास सुरवात होते.

रक्ताभिसरण संस्था क्रियाशील होणारी प्रथम शारीरिक संस्था किंवा संबंधित अवयवांचा समूच्चय आहे.

Chapter 10   3 to 4 Weeks: The Folding of the Embryo

तीन ते चार आठवडयांचे मधे शरीराची रचना सुस्पष्ट होते कारण, मेंदू, मज्जारज्जू, आणि चर्बीच्या आवरणांच्या बाजूला गर्भाचे हृदय सहजपजे ओळखू येते.

गतीमान विकासामुळे सापेक्षतः सपाट गर्भ गोलाकार होतो. ह्या प्रक्रियेत चर्बीच्या पिशवीचा हिस्सा पाचनसंस्थेच्या अंतस्थ आवरणांत रूपांतरीत होतो आणि वाढणाया गर्भाची छाती व पोटातील पोकळी तयार होते.

Embryonic Development: 4 to 6 Weeks

Chapter 11   4 Weeks: Amniotic Fluid

चार आठवडयात सुस्पष्ट ऍम्नीऑन गर्भाला द्रव भरलेल्या पिशवीत लपेटते. या निर्जन्तुक ऍम्नीऑटिक द्रवामुळे गर्भाला जख्मांपासून संरक्षण प्राप्त होते आणि.

Chapter 12   The Heart in Action

हृदय एका मिनिटाता ११३ वेळा समानरीत्या स्पंदन पावते.

हृदयाच्या प्रत्येक स्पंदनाबरोबर जसे रक्त त्याच्या कप्प्यात प्रवेशते व बाहेर जाते तसा त्याचा रंग बदलतो हे लक्षात घ्या.

हृदय ढोबळमानाने जन्मापूर्वी ५४ दशलक्ष वेळा आणि ८० वर्षांच्या जीवन कालावधीत ३.२ अरब वेळा स्पंदन पावेल.

Chapter 13   Brain Growth

अग्रभागीय मेंदू मध्य मेंदू आणि मागील मेंदूच्या बदलत्या स्वरूपमुळे मेंदूची गतिमान वाठ स्पष्ट होते.

Chapter 14   Limb Buds

चार आठवाडया नंतर प्राथमिक आकार प्रकट होत हातापायांची वाढ होण्यास सुरवात होते.

यावेळी त्वचा पारदर्शी असते कारण तीची जाडी केवल एका पेशी एवठी असते.

त्वचा जशी जाड होऊ लागते तीची पारदर्शिता कमी होऊ लागते. यापा अर्थ असा की आतील अवयववांचा विकास पाहणे अजून केवळ एक महिनाच शक्य आहे.


Add a Comment

Your Name: Log In 3rd-party login: Facebook     Google     Yahoo

Comment: