| |
Chapter 1 Introduction
|
| |
| Ang mabisang proseso kung saan
ang isang-selulang zygote ng tao
ay nagiging 100-trilyon-selulang
matanda ay maaaring
pinaka-pambihira sa buong kalikasan.
|
| Alam na ngayon ng mga mananaliksik
na marami sa karaniwang tungkuling
ginagampanan ng matandang katawan
ay itinatatag sa panahon ng pagbubuntis -
madalas matagal pa bago ipanganak.
|
| Ang panahon ng paglaki
bago ang kapanganakan
ay mas naiintindihan na bilang
panahon ng paghahanda
kung kailan ang lumalaking tao
ay kumukuha ng maraming mga istraktura,
at sinasanay ang maraming
kakayahan, na kinakailangan
para mabuhay pagkapanganak.
|
Chapter 2 Terminology
|
| |
| Ang pagbubuntis sa tao ay karaniwang
umaabot ng mga 38 linggo
na binibilang mula
sa panahon ng fertilization,
o paglilihi, hanggang panganganak.
|
| Sa unang 8 linggo
pagkaraan ng fertilization,
ang nabubuong tao
ay tinatawag na embryo,
ibig sabihin ay "lumalaki sa loob."
Ang panahong ito,
na tinatawag na embryonic period,
ay nakikilala sa pamamagitan
ng pag-aanyo
ng karamihan sa pangunahing
sistema ng katawan.
|
| Mula sa pagkumpleto ng 8 linggo
hanggang sa katapusan ng pagbubuntis,
"ang nabubuong tao
ay tinatawag na fetus,"
na nangangahulugang
"anak na hindi pa isinisilang."
Sa panahong ito,
na tinatawag na fetal period,
ang katawan ay lumalaki at ang mga
sistema nito ay nagsisimulang gumanap.
|
| Lahat ng edad ukol sa embryo
at fetus sa programang ito
ay tumutukoy sa panahon
mula sa fertilization.
|
The Embryonic Period (The First 8 Weeks)
Embryonic Development: The First 4 Weeks
Chapter 3 Fertilization
|
| |
| Sa pananalitang biyolohikal,
"ang paglaki ng tao
ay nag-uumpisa sa fertilization,"
kapag ang isang babae at lalaki
ay nagsama ng 23 ng kanilang
sariling chromosomes
sa pamamagitan ng pagsanib
ng kanilang selulang paglikha.
|
| Ang selulang paglikha ng isang babae
ay karaniwang tinatawag na "itlog"
pero ang tamang termino ay oocyte.
Gayon din, ang selulang
paglikha ng isang lalaki
ay karaniwang tinatawag na "sperm"
ngunit ang mas pinipiling
tawag ay spermatozoon.
Kasunod ng paglaya ng oocyte
mula sa obaryo ng babae
sa prosesong tinanatawag na ovulation,
ang oocyte at spermatozoon ay nagsasama
sa loob ng isa sa mga uterine tube,
na karaniwang tinatawag
na mga Fallopian tube.
Ang mga uterine tube ay nag-uugnay
sa mga obaryo ng babae
sa kanyang matris o bahay-bata.
Ang resultang isang-selulang
embryo na tinatawag na zygote,
na nangangahulugang
"pinagkabit o pinagsama."
|
Chapter 4 DNA, Cell Division, and Early Pregnancy Factor (EPF)
|
| |
| Ang 46 na chromosomes ng zygote
ay kumakatawan sa walang-katulad
na unang edisyon
ng isang kumpletong genetic blueprint
ng bagong indibidwal.
Ang pangkalahatang planong ito
ay nasa mahigpit na nakaikid
na molecules na tinatawag na DNA.
Taglay ng mga ito ang
mga tagubilin para sa paglaki
ng buong katawan.
Ang mga DNA molecules
ay nakakahawig ng paikot na hagdan
na kilala bilang double helix.
Ang mga baitang ng hagdan
ay gawa sa mga pares ng molecules
o mga base, na tinatawag na guanine,
cytosine, adenine, at thymine.
|
| Ang guanine ay naipapares
lamang sa cytosine,
at ang adenine sa thymine.
Ang bawat selula ng tao ay
may humigit-kumulang 3 bilyon
ng mga pares ng base na ito.
Ang DNA ng isang selula ay naglalaman
ng napakaraming impormasyon
na kung ito ay ipapahayag
sa nilimbag na mga salita,
ang paglista lamang
sa unang letra ng bawat base
ay mangangailangan ng mahigit
1.5 milyong pahina ng teksto!
Kung ilalatag ng dulo sa dulo,
ang DNA sa isang selula ng tao
ay may sukat na 3 1/3 talampakan
o 1 metro.
|
| Kung maaari nating kalasin lahat ng DNA
sa loob ng 100 trilyon
selula ng isang matanda,
ito ay aabot ng mahigit 63 bilyon milya.
Ang distansiyang ito ay umaabot mula
sa mundo hanggang sa araw at pabalik
ng 340 beses.
|
| Humigit-kumulang sa 24 hanggang
30 oras matapos ang fertilization,
ang zygote ay makakakumpleto
ng unang paghahati nito ng selula.
Sa pamamagitan ng proseso ng mitosis,
ang isang selula ay nahahati sa dalawa,
dalawa sa apat, at patuloy.
|
| Sa 24 hanggang 48 oras lamang
mula sa umpisa ng fertilization,
ang pagbubuntis ay makukumpirma
sa pagtuklas sa isang hormone
na "early pregnancy factor"
sa dugo ng ina.
|
Chapter 5 Early Stages (Morula and Blastocyst) and Stem Cells
|
| |
| Sa 3 o na 4 araw
matapos ang fertilization,
ang nahahating selula ng embryo
ay nagkakaroon ng hubog na globo
at ang embryo ay tinatawag na morula.
Sa 4 o 5 araw, ang butas
ay nabubuo sa bolang ito ng mga seula
at ang embryo ay tinatawag
na ngayong blastocyst.
Ang mga selula sa loob ng blastocyst
ay tinatawag na inner cell mass
at nagpapalitaw sa ulo,
katawan at ibang mga istraktura
na mahalaga sa nabubuong tao.
Ang mga selula sa loob ng inner cell mass
ay tinatawag na embryonic stem cells
dahil ang mga ito ay may kakayahan
na bumuo ng bawat isa
sa mahigit sa 200 uri ng selula
na nasa katawan ng tao.
|
Chapter 6 1 to 1½ Weeks: Implantation and Human Chorionic Gonadotropin (hCG)
|
| |
| Matapos ang paglalakbay
pababa sa uterine tube,
ang batang embryo ay ibinabaon ang sarili
sa panloob na dingding sa matris ng ina.
Ang prosesong ito, tinatawag
na implantation, ay naguumpisa 6 na araw
at nagtatapos 10 hanggang
12 araw pagkaraan ng fertilization.
An mga selula mula sa lumalaking embryo
ay nagsisimulang lumikha ng hormone
na tinatawag na human
chorionic gonadotropin, o hCG,
ang sangkap na natutuklasan
ng karamihan sa mga pagsusuri
sa pagbubuntis.
Ang hCG ang nag-uutos
sa maternal hormones
na patigilin ang normal
na pag-inog ng regla,
na nagbibigay-daan
sa pagpapatuloy ng pagbubuntis.
|
Chapter 7 The Placenta and Umbilical Cord
|
| |
| Kasunod ng implantation,
ang mga selula sa panlabas
na bahagi ng blastocyst
ay nagiging sanhi ng bahagi ng isang
istraktura na tinatawag na placenta,
na nagsisilbing interface
sa pagitan ng maternal
at embryonic na mga sistema
ng pagdaloy ng dugo.
Ang placenta ay naghahatid
ng maternal na oxygen, mga sustansiya,
hormone, at mga gamot
sa nabubuong tao;
nagtatanggal ng mga dumi;
at pumipigil sa maternal
na dugo na humalo sa dugo
ng embryo at fetus.
Ang placenta din
ay lumulikha ng mga hormone
at nagpapanatili ng embryonic
at fetal body temperature
nang bahagyang mas mataas sa ina.
Ang placenta ay nakikipag-ugnayan
sa nabubuong tao
sa pamamagitan ng mga vessel ng pusod.
Ang kakayahang sumuporta ng buhay
ng plasenta ay maihahambing sa
sa intensive care units
sa mga modernong ospital.
|
Chapter 8 Nutrition and Protection
|
| |
| Sa 1 lingo,
ang mga selula ng inner cell mass
ay bumubuo ng dalawang patong
na tinatawag na hypoblast
at epiblast.
Ang hypoblast ay nagbubunga ng
ng yolk sac,
na isa sa mga istraktura kung saan
ang ina ay nagbibigay ng mga sustansiya
sa batang embryo.
Ang mga selula mula
sa epiblast ay bumubuo
ng membrane na tinatawag na amnion,
kung saan ang embryo
at sa huli ang fetus
ay nabubuo hanggang ipanganak.
|
Chapter 9 2 to 4 Weeks: Germ Layers and Organ Formation
|
| |
| Sa humigit-kumulang 2 1/2 linggo,
ang epiblast ay nakakabuo ng
3 natatanging tisyu,
o mga suson ng mikrobyo,
na tinatawag na ectoderm,
endoderm,
at mesoderm.
Ang ectoderm ay nagbubunga
sa maraming istraktura
kabilang ang utak,
gulugod,
nerbiyos,
balat,
kuko,
at buhok.
Ang endoderm ay lumilikha
ng aporo ng sistema ng paghinga
at daanang panunaw ng pagkain,
at lumilikha ng mga bahagi
ng mga pangunahing sangkap
tulad ng atay
at lapay.
Ang mesoderm ang bumubuo sa puso,
mga bato,
mga buto,
butong mura,
kalamnan,
mga selula ng dugo,
at ibang mga istraktura.
|
| Sa 3 linggo
ang utak ay nahahati
sa 3 pangunahing seksyon
na tinatawag na forebrain,
midbrain,
at hindbrain.
Ang pagbuo ng mga sistema
ng paghinga at pantunaw ng pagkain
ay nagaganap na rin.
|
| Habang ang unang mga selula ng dugo
ay lumilitaw sa yolk sac,
ang mga daluyan ng dugo ay nabubuo
sa kabuuan ng embryo,
at ang tubular heart ay lumilitaw.
Halos agad,
ang mabilis na lumalaking puso
ay tumutupi sa sarili
habang ang mga hiwalay na sisidlan
na nagsisimulang mabuo.
Ang puso ay nagsisimulang tumibok
3 linggo at 1 araw
pagkaraan ng fertilization.
Ang sistema ng pagdaloy ng dugo
ay ang unang sistema ng katawan,
o grupo ng magkakaugnay
na mga bahagi,
na unang nakakaganap ng tungkulin.
|
Chapter 10 3 to 4 Weeks: The Folding of the Embryo
|
| |
| Sa pagitan ng 3 at 4 na linggo,
ang plano ng katawan ay lumilitaw
habang ang utak,
gulugod,
at puso ng embryo
ay madaling nakikilala
katabi ng yolk sac.
Ang mabilis na paglaki
ay nagiging sanhi ng pagtupi
ng lapad na embryo.
Ang prosesong ito ay nagsasama
ng bahagi ng yolk sac sa aporo
ng sistemang pantunaw
at bumubuo ng dibdib
at mga butas sa tiyan
ng nabubuong tao.
|
Embryonic Development: 4 to 6 Weeks
Chapter 11 4 Weeks: Amniotic Fluid
|
| |
| Sa 4 na linggo
ang malinaw na amnion
ay bumabalot sa embryo
sa puno ng likidong sac.
Itong isterilisadong likido,
na tinatawag na amniotic fluid,
ay nagbibigay sa embryo
ng proteksyon laban sa pinsala.
|
Chapter 12 The Heart in Action
|
| |
| Ang puso ay karaniwang tumitibok
ng halos 113 beses kada minuto.
Tingnan kung paano
nagbabago ng kulay ang puso
habang pumapasok, lumalabas ang dugo
sa mga lugar nito sa bawat tibok.
Ang puso ay titibok
ng humigit-kumulang na
54 milyon beses bago ang pagsilang
at mahigit 3.2 bilyon beses
sa 80-taong buhay.
|
Chapter 13 Brain Growth
|
| |
| Ang mabilis na paglaki ng utak ay
mapapatunayan ng nagbabagong anyo
ng forebrain,
midbrain,
at hindbrain.
|
Chapter 14 Limb Buds
|
| |
| Ang pagkabuo ng bisig
at binti ay nagsisimula
sa anyo ng limb buds sa 4 na linggo.
|
| Sa balat ay makakaaninag sa puntong ito
dahil ito ay isang
selula lamang ang kapal.
Sa pagkapal ng balat,
hindi na makakaaninag dito,
nangangahulugang ang maaari lamang
makita ay ang mga panloob na sangkap
na mabubuo sa halos isa pang buwan.
|
